ป้อมเขตขัณฑ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
ป้อมเขตขัณฑ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
23/7/2561 / 50 / สร้างโดย Web Admin

การขุดค้นทางโบราณคดี เมื่อปี พ.ศ. 2556 สันนิษฐานว่ามีแนวกำแพงเมืองต่อกับป้อมพระสุเมรุ ป้อมปราการริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่ตั้งอยู่ข้างอาคารโรงพิมพ์คุรุสภาเก่า เมื่อกรมธนารักษ์มีโครงการปรับปรุงที่ราชพัสดุบริเวณที่เคยเป็นที่ตั้งโรงพิมพ์คุรุสภา ให้เป็นศูนย์การเรียนรู้ "พิพิธบางลำพู” กรมธนารักษ์ได้ให้ความสำคัญ กับการอนุรักษ์และถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับแนวกำแพงเมือง โบราณสถานท้องถิ่นบางลำพู ที่เต็มไปด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์ แบะมีความสัมพันธ์กับชุมชนมาช้านาน จนเป็นที่มาของนิทรรศการ "ป้อมเขตขัณฑ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์”


ป้อมเขตขัณฑ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์



คูคลองล่องลำนำ


คูคลองล่องลำนำ
ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น การสร้างป้อมปราการและกำแพงเมืองเป็นสิ่งจำเป็น เพื่อกำหนดขอบเขตของพระนคร ป้องกันการรุกรานจากข้อศึกศัตรูภายนอก เนื่องจากสยามยังต้องระวังจากประเทศเพื่อนบ้าน ทั้งพม่า ลาว เขมร ป้อมและกำแพงจึงเป็นสัญลักษณ์แห่งความมั่นคงของพระนคร

ในคราวสร้างป้อมปราการและกำแพงเมืองพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เกณฑ์ชาวลาว เวียงจันทร์ จำนวน 5,000 คนมาช่วยสร้าง โดยให้ขนอิฐบางส่วนมากจากเศษซากกำแพงเมืองกรุงศรีอยุธยามาเป็นวัสดุ ในก่อสร้าง เนื่องจากยังมีศึกสงคราม การก่อสร้างเป็นไปด้วยความเร่งรีบ ไม่อาจรอทำวัสดุใหม่ได้ทั้งหมด กระนั้นก็ตาม การก่อสร้างกำแพงซึ่งมีขนาดใหญ่กินระยะเวลายาวนาน ก่อให้ชาวลาวที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานในสยามไม่ได้อพยพกลับ และกลายเป็นพลเมืองสยามไปโดยปริยาย


ประตูคู่วิถี


ประตูคู่วิถี


เมื่อการก่อสร้างป้อมปราการและกำแพงเมืองเสร็จสิ้นลง เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) ได้บันทึกได้ว่า กำแพงเมืองรอบพระนครยาวทั้งสิ้น 7.2 กิโลเมตร สูงประมาณ 3.6 เมตร หนาประมาณ 2.7 เมตรส่วนป้อมปราการนั้นถูกสร้างขึ้น เว้นระยะห่างกันประมาณ 10 เส้น (400 เมตร)


ป้อมปภนคา


ป้อมปภนคา

กำแพงเมืองในเวลานั้นมีประตูสำหรับออกทั้งสิ้น 63 ประตู เป็นประตูใหญ่ 16 ประตู โดยมี 14 ประตู ที่ปรากฎหลักฐานแน่ชัด และเป็นประตูเล็กหรือประตูช่องกุด 47 ประตู ประตูเมืองเหล่านี้เป็นเสมือนทางเชื่อมผู้คนจากนอกเมือง สู้ความศิวิไลซ์ในพระนคร ประตูจึงมีบทบาทในชีวิตของผู้คนสมัยก่อน เป็นจุดพบปะกัน เช่น ประตูดิน หรือประตูศรีสุดาวงศ์ในพระบรมมหาราชวัง เป็นประตูทางเข้าออกเขตพระราชฐานชั้นใน ซึ่งเป็นที่อยู่ของหญิงชาววัง ผู้ชายทั่วไปเข้าไม่ได้ หนุ่ม ๆ ที่อยากดูสาวชาววังต้องรอตอนออกมาจับจ่ายซื้อหาข้าวของนอกประตู เป็นที่มาของสำนวน "เจ้าชู้ประตูดิน” รวมถึงชื่อ "ย่านประตูผี” บริเวณถนนแยกสำราษราษฏร์ สี่แยกจุดตัดถนนบำรุงเมือง และถนนมหาไชย ในอดีตเป็นประตูสำหรับลำเลียงศพออก นอกกำแพงเมือง จนถูกขนานนามเช่นนี้ ปัจจุบันบริเวณนี้กลายเป็นย่านที่มีชื่อเสียง มีร้านอาหารขึ้นชื่อหลายร้าน


กำแพงป้องธนานี


กำแพงป้องธนานี

แนวกำแพงเมือง นอกจากก่อสร้างขึ้นด้วยอิฐปูนที่คงทนแล้ว ยังมีการขุดคูคลองขึ้น ช่วยปกปักษ์พระนครอีกชั้นหนึ่ง คูลคลองมีประโยชน์ในการวางกลยุทธ์การศึกใช้เป็นเส้นทางลำเลียงอาวุธและกำลังพล และเป็นประโยชน์แก่ประชาชน ทั้งใช้เป็นแหล่งอุปโภคบริโภค ใช้เป็นทางสัญจรเดินเรือค้าขายสินค้าและขนส่งสิ่งของ การขุดคูคลองในช่วงรัตนโกสินทร์ เน้นขยายพระนครไปทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา เริ่มจากขุดลอกคูเมืองเดิม จากนั้นเริ่มต้นขุดคลองอีกเส้น ในบริเวณ ทีมีต้นบางลำพูขึ้นอยู่มากมายต่อมาคลองช่วงนี้จึงถูกเรียกว่า "คลองบางลำพู” และได้มีการขุดคลองผ่านย่านสำคัญต่างๆ ฯ ของพระนครเป็นสายยาวจนบรรจบกับแม่น้ำเจ้าพระยาที่วัดวามปลื้มหรือวัดบพิตรภิมุข ด้วยเหตุที่ไหลผ่านย่านสำคัญมากมายรอบพระนคร คลองแห่งนี้ภายหลังมีชื่อเรียกว่า "คลองรอบกรุง” ภายหลังมีการขุดคลองขนาดเล็กเชื่อมคลองคูเมืองเดิมกับ คลองรอบกรุง ๒ คลองไว้ดวยกัน คือ "คลองหลอดวัดราชนัดดา” และ "คลองหลอดวัดราชบพิธ” นอกจากนี้ยังมีการขุดคลองใกล้วัดสะแก หรือวัดสระเกศ คือ "คลองมหานาค” ซึ่งนิยมใช้เป็นพื้นที่สำหรับการเล่นเพลงสักวาที่จัดขึ้นในฤดูน้ำหลาก เหมือนครั้งกรุงศรีอยุธยา เป็นราชธานี


 

กำแพงป้องธนานี2

เมื่อสงครามสงบลง บ้านเมืองเจริญขึ้น ความจำเป็นต้องมีกำแพงเมืองและป้อมปราการจึงลดน้อยลง ในขณะที่ความจำเป็นต้องขยายพื้นที่อยู่อาศัยให้เพียงพอกับจำนวนประชากรนั้นเพิ่มขึ้นมาก ป้อมและกำแพงเมืองต่างๆ จึงถูกรื้อทิ้ง ป้อมพระสุเมรุแม้จะไม่ถูกรื้อเหมือนป้อมอื่น แต่ขาดการดูแลรักษาจนทำให้ฐานล่างทรุดลงไปมาก เมื่อปี พ.ศ. 2542 ได้มีการฟื้นฟูเกาะรัตนโกสินทร์ ป้อมพระสุเมรุจึงได้รับการซ่อมแซมจนกลับมามีสภาพดังเดิม นอกจากนั้นพื้นที่โดยรอบป้อมพระสุเมรุ ซึ่งเป็นจุดที่เคยมีต้นลำพูขึ้นอยู่ยังถูกปรับปรุงสร้างเป็นสวนสาธรณะ "สวนสันติชัยปราการ” ถือเป็นสถานที่พักผ่อนของประชาชนทั่วไป

ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง line
เอกบรมองค์ราชินี
23/7/2561 / 32
ณ มหามงคลสมัยที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ พระบรมราชินีนาถ ทรงเจริญพระช..
นิทรรศการกรมธนารักษ์
22/7/2561 / 36
กรมธนารักษ์ มีหน้าที่บริหารจัดการทรัพย์สินของแผ่นดิน ถือกำเนิดอย่างเ..
นิทรรศการชุมชนบางลำพู
21/7/2561 / 28
บางลำพูประกอบไปด้วยย่านการค้าและแหล่งชุมชนเก่าแก่ ๗ ชุมชน ได้แก่ ชุมช..